نقاشی دوره قاجار که از اواخر قرن 13 ه.ق آغاز می شود و تا قرن 14 ه.ق ادامه می یابد به دو دوره تقسیم می گردد .
دوره اول را می توان از زمان فتحعلی شاه و تا اوایل دوره ناصر الدین شاه دانست . چرا که در واقع ظهور هنرنقاشی قاجاری همراه با شروع سلطنت فتحعلی شاه است به دلیل اینکه آغا محمد خان بیشتر دوره ی حکومتش به لشکر کشی ، سرکوب مخالفان و یکپارچه شدن کشورگذشت و علاقه ای هم به هنر نشان نمی داد . اما در زمان سلطنت فتحعلی شاه اوضاع سیاسی ایران به آرامشی نسبی رسیده بود . رفت و آمد مستشاران ، تجار و جهانگردان اروپایی به ایران که از زمان صفویه آغاز شده بود در این زمان رواج بیشتری پیداکرده بود و همچنین سفر ایرانیان به کشورهایی اروپایی جهت مراودات سیاسی ، تحصیل و تجارت زمینه راهیابی بیشتر فرهنگ و هنر اروپایی به ایران گردید . هنر نقاشی این دوره نیز تحت تاثیر فرهنگ اروپا قرار گرفت و ترکیب بی قاعده ای از نقاشی سنتی نگارگری ایران با سبک رئالیسم اروپایی بوجود آمد و در هیبت نقاشی های دیواری و پیکره نگاری تک چهره اشخاص – شاه ،شاهزادگان و بزرگان دولتی –و صحنه آرایی پرده نقاشی را مناظرطبیعی ، معماری داخلی کاخ ها و یا پنجره ای رو به باغ و عمارت در بر می گرفت که بیشتر زاییده ی تصورات ذهنی نقاش بود.
با ورود صنعت عکاسی و چاپ، گسترش فعالیتهای دارالفنون ، اوج گرفتن سبک واقع گرایی (رئالیسم ) در اروپا از اواسط سلطنت ناصر الدین شاه، این هنر وارد دوره دوم خود در زمان قاجار شد. در این زمان بود که نقاشان ایرانی که در ایران پرورش یافته بودند برای آشنایی و آموختن هنر و تکنیک های اروپایی وهمچنین دیدار هنرمندان معاصر اروپایی راهی فرانسه و ایتالیا شدند. از آثار این دوره میتوان به ظهورهنرمندانی همچون ابوالحسن غفاری- کمال الملک – اشاره کرد که با خلق آثاری چون فالگیر یهودی و تالار آینه، تاثیر پذیری از غرب و رئالیسم غربی را در آثار خود به اوج میرساند. باتوجه به گستردگی این مقوله در این مطلب سعی بر این است که به بررسی دو اثر از دوره اول پرداخته شود.
دوره اول نقاشی قاجار
نقاشی در این دوره در خدمت دربار و اشراف بود. شاه و درباریان تلاش می کردند جلال و شوکت خود را با استفاده از پیکره نگاری ها و نقاشی های دیواری به همگان نمایان کنند . اما این سبک از نقاشی در میان مردم عادی طرفدار و خریداری نداشت. به دلیل عدم توجه روحانیون به موضوع پیکره نگاری و نفوذ روحانیت درسبک زندگی مردم، تنها خریدار این نقاشی دربار و اشراف زادگان بودند و همین مسئله موضوع نقاشی را مشخص می کرد. بنابراین نقاشی کلاسیک دوره قاجاریه” نقاشی درباری” معروف می باشد .
از دیگر موضوعات رایج این دوره نقاشی تصویر مجالس بزم و رقص و نوازندگان است . پرده های نقاشی بسیاری منقوش به زنان رقصنده و نوازنده برای تزیین کاخ ها مورد استفاده قرار گرفته اند . این پرده ها به سفارش افراد وابسته به دربار برای تزیین منازل شخصی و ابنیه هایشان بر دیوارها نصب شده اند . در این نگاره ها تصاویر شاهزاده خانم ها، زنان اشراف و درباریان، زنان طراز اول حرمسرا، زنان خدمتکار، ندیمه ها، رقاصان و نوازندگان و همچنین زنانی در حال انجام حرکات آکروباتیک دیده می شود .
زنان با لباس های فاخر، انواع جواهرات، طلا و مروارید ظاهر شده اند. نوع لباس و تزیینات آن نشان دهنده ی مقام و مرتبه صاحب آن است. معمولا در این نقاشی ها زنان طراز اول به صورت نشسته، لمیده و یا تکیه زده به مخده پر تزیین شان و با صورت های بزک کرده و آرایش شده و در جامه های پر نقش و نگار و غرق در جواهرات و زیورآلات بسیار آرام و بدون نگرانی در حال استراحت هستند. چهره زن زیبای دوره قاجار، با صورتی گرد و گاهی بیضی شکل با چشمان بادامی خمار و سرمه کشیده، ابروانی پیوسته و کمانی، بینی باریک و دهانی به کوچکی غنچه گل توصیف و تصویر شده است. مردان غالبا با ریش بلند، کمر باریک و نگاهی خیره نقاشی شده اند. وجه اشتراک تصاویر، چهره های پرطراوت و قامت رعنا ی آنها می باشد. (مقایسه تصویر زن در دوره صفویه و قاجار)
در کنارنقاشی پیکره های پر زرق و برق و تجملی، تصویرگری طبیعت بی جان نیز در این دوره وجود داشته که معمولا زمینه کار پیکره نگاری قرار می گرفت. نمایی از پنجره های که پرده آنها کنار زده شده است، ظروف پر از میوه و تنقلات از جنس چینی که سوغات فرنگ می باشد و سازهای رامشگران و نوازندگان، از جمله موضوعات این طبیعت بی جان می باشند. آثار هنری این دوره در انداره های بزرگ و با تکنیک های جدید تلقیق شده است.
از دیگر عناصری که در این دوره به هنر نقاشی ایران الحاق شد، تکنیک رنگ روغن بر روی بوم، پرسپکتیو و بعد وارد نقاشی ایران می شود که آن هم ارمغان اروپا است. منظره ها تقلید از نقاشی ها ی اروپایی است و از منظر دید هنرمند اروپایی به تصویر کشیده می شود. تکنیک رنگ روغن در اواخر دوره صفوی به هنر ایران راه یافت اما اوج تاثیر پذیری از این شیوه درزمان قاجار است. در نقاشی های رنگ روغن روی بوم از پارچه نخی با سطح صاف و ریز بافت – عموما کتان – استفاده شده است و برای زیر سازی و زمینه سازی آن ترکیبی از پودر سفید به کار رفته است که ترکیبی از گچ یا گل سفید با سریشم حیوانی یا روغن برزک (برای چسبندگی ) بود. سپس روی آن نقاشی می کردند و در نهایت با جلا می پوشاندند. رنگها از مواد طبیعی بوده و بواسطه هنر قالیبافی و فنون رنگ رزی هنرمندان با ترکیب و کیفیت رنگها آشنایی داشتند. (بررسی و فن شناسی تحول هنر نقاشی در دوره اول قاجار– دکتر سیامک علیزاده )
عبداله خان و پیکرنگاره فتحعلی شاه
نقاشی پیکره فتحعلی شاه از آثار عبداله خان در بین سالهای 1249 ه.ق یکی ازآثار نفیس هنر دوران قاجارمی باشد. این نقاشی در ابعاد 2.33 در 1.18 نیزدرگالری جمیل ( گالری خاورمیانه ) موزه ویکتوریا و آلبرت بر روی دیوارخود نمایی می کند. اثر نقاشی بر روی بوم با رنگ روغن می باشد و فتحعلی شاه را همانگونه که همیشه خودش مایل بوده- پرتره ای بزرگ از او در هیبت مردی کمر باریک، جوان و با ریشی بلند – نشان می دهد: همان ویژگی های پیکرنگاری درباری اینجا رعایت گردیده است و پیکر انسان اهمیت اساسی دارد. مردان با ریش بلند و سیاه، کمر باریک، نگاه خیره ودستی به کمرو دستی به قبضه خنجر دارند، در جامه های غرق در جواهرات و زربفت تصویر شده اند.
شاید بتوان گفت مقطوع النسل شدن عمویش آغا محمد خان قاجار، دلیل تاکید او بر پر رنگ جلوه دادن نشانه های مردانگی او با کشیدن و نمایش ریش بلند در پیکره هایش بود. بسیاری از این پیکره نگاره ها در کنار نقاشی هایی از ملازمان، پسران، نوه ها و زنان حرمسرایش که در مراسم بزم شاه و سرورشان حضور داشتند بر روی دیوار های کاخ هایش نصب بوده است. او به این بسنده نکرده است و بسیاری از این پیکره نگاره ها را به عنوان هدایای شاهانه و دیپلماتیک به سفرا و کشورهای خارجی اهدا کرده است که در حال حاضر نمونه هایی از آن ها را درمجموعه های شخصی و موزه های خارجی می توان دید.
عبداله خان که عنوان معمار باشی و نقاش باشی دربار قاجار، از زمان فتحعلی شاه تا دوره ناصرالدین شاه یعنی بین سالهای 1266-1225فعالیت داشت. او از نقاشان مخصوص فتحعلی شاه بود واز او تک چهره می کشید که توسط محمد شاه به عنوان معمار باشی و نقاش باشی دربار منصوب گردید و سرپرست کل معماران ، نقاشان ،مهندسان، هنرمندان، صنعت کاران و باغبانان بر عهده او گذارده شد .
مطالب دیگر: اسکناس های قاجاری
” زنان به دور سماور ” اثری از اسماعیل جلایر
یکی از آثار بی نظیر نقاشی دوره قاجار تابلو ” زنان به دور سماور ” می باشد که در سال 1276ه .ق کشیده شده است. این تابلو که اکنون در گالری جمیل ( گالری تمدن خاورمیانه ) در موزه ویکتوریا و آلبرت در انگلستان به نمایش گذاشته شده است گروهی از زنان حرمسرا را در اطراف یک سماور در محیطی گرم و صمیمانه در اندرونی در بار قاجار را به شکلی آرمانی به تصویر کشیده است. مهمانی چای بعد از ظهر، در باغی با منظره های شاداب و با شکوه که نقاش از رنگ های گرم قرمز و نارنجی برای رسم این شادی و صمیمیت بهره برده است. در این تصویر زنان از نوشیدن چای بعد از ظهر در کنار موسیقی در یک همنشینی خصوصی لذت می برند. در واقع یادآور سرگرمی های زنان حرمسرا در دوران قاجار می باشد که در همنشینی هایشان شعر خوانی، حماسه سرایی، نقل داستانهای تاریخی -حماسی یا داستانهای عشقی در همه اشکال آن از سرگرمی هایشان بود .
زنان در این اثر با حیا، با لباس پوشیده تصویر شده اند و شاهزاده خانم ها با حجاب و تاج جواهر نشان بر سر و لباس های فاخر دیده می شوند و تمام جزییات لباس هایشان از تاج ها ،لچک ها تا دامن و شلیته هایشان وطرح و جواهرات دوخته شده برآنها در نقاشی دیده می شود.
این که نقاش وارد حرم شده و از این مهمانی خصوصی نقاشی کشیده است بعید به نظر می رسد. به ضن قوی او تصویر چهره زنان حرمسرا را با تطابق عکس هایی که دیده است بر روی بوم نقش کرده باشد و یک مراسم چای بعد از ظهر را به تصویر کشیده باشد .
نقاش این اثر اسماعیل جلایر از جمله نقاشان ماهرو چیره دست دوره قاجار و به ویژه دوره ناصرالدین شاه بوده که در دارالفنون نقاشی را آموخت و بعدها خود به عنوان استاد مشغول تدریس گردید. وی در کنار نقاشی به خوشنویسی هم می پرداخت اما در خوشنویسی تبحر نداشت و با استفاده از رنگ و قلم مو خط نستعلیق را نقاشی می کرد. او از پایه گذاران سبک خط-نقاشی بود و آثار نفیسی در این سبک از وی به جا مانده است. از جمله اثری با ابیاتی از گلستان سعدی که در موزه هنرهای تزیینی تهران نگهداری می شود .
اسماعیل جلایر در میان نخستین هنر جویان دارالفنون بسیار مورد توجه ناصرالدین شاه قرار گرفت. او در سال 1279 ه.ق پرتره ای از ناصرالدین شاه در حالت نشسته با استفاده از آبرنگ به تصویر کشید که این پرتره هم در کنار ” زنان به دور سماور” چز آثار ماندگار او شد. وی با به تصویر کشیدن چهره ناصرالدین شاه و سایر دولت مردان آن زمان در اندازه های بزرگ مهارت خود را در این زمینه به خوبی نشان داده است. به دلیل و وسواس خاص در کارش آثار بسیار کمی از وی به جا مانده است و غالبا تاریخ خلق اثر و امضایی ثبت نشده است بنایراین سالهای فعالیت هنری او دقیق و مشخص نیست. تنها چیزی که با مطالعه بر روی آثار او به دست می آوریم این است که آثار او متعلق به دوره ناصرالدین شاه بوده است و در بین سالهای 1285-1290 فوت کرده است .
همانظور که گفته شد اسماعیل جلایر تنها دو اثر امضا شده دارد که “زنان در کنار سماور ” یکی از آنهاست . در گوشه سمت راست بالا امضای هنرمند به وضوح با خط نستعلیق دیده می شود با این مضمون ” نقشی است که از ما می ماند ” و در پشت اثر نیز نوشته است ” به منزله میراث من ” که شاید اشاره به گذرا بودن زندگی و تغببرات سریع جامعه آن زمان دارد و خواسته خودش را با این اثر به آیندگان معرفی کند.
دو اثر معرفی شده از جمله آثار مجموعه ای نفیس از نقاشی های دوره قاجار است که در موزه ویکتوریا و آلبرت انگلستان به نمایش درآمده است و تنها بخشی کوچکی از گنجینه باشکوه هنر نقاشی دوره قاجار را نشان می دهد. هنز پیکره نگاری و تابلو های نقاشی شاهان و شاهزادگان و اشراف درباری که با تمام جزییات موجود در آن به نوعی شکوه،جلال و ثروت درباریان و اشراف زادگان را در ذهن بیننده مجسم می کند. شکوه و جلالی که همچون نقاشی- هایش در خدمت در بار بود.
