هنر معماری ایران با پیشینه 6 هزار ساله خود همواره مورد توجه مردمان سایر کشورها به خصوص اروپایی ها بوده است . محاسبات دقیق، فرم درست، رعایت مسائل فنی و تزیینات خاص از ویژگی های شاخص هنر معماری ایران می باشد که آن را از معماری سایر کشورها متمایز می کند. هرچند در طول تاریخ موقعیت استراتژیک ایران و تغییر مرزهای سیاسی به دلیل هجوم اقوام بیگانه و تسلط آنها بر ایران iدر هنر و معماری همچون سایر عناصر فرهنگی و هنری ایران تاثیر مستقیم داشت. همانطور که آرتوراپهام پوپ ، ایران شناس برجسته امریکایی ، می گوید: “معماری ایران طی تاریخ طولانی خود بر سه اصل استحکام، آسایش و انبساط پایه گذاری شده است و معماران ایرانی اصالت طرح و سادگی توام با تزیین در ساخت بناها را رعایت می کردند”. این ویژگی ها و ترکیب آن با فرهنگ های گوناگون و متنوع باعث گردید که معماری ایران از جمله مکاتب مهم جهان قرار گیرد .
طرح ها و نقشه های معماران ایرانی در بسیاری از کشورها مبنای طراحی و ساخت بناهای سنتی و حتی مدرن گردیده است . این هنر و فن از راه های مختلف به نسل های بعدی و سایر کشورها منتقل شده است . از جمله این روش ها ثبت طرح و نقشه پلان ها و عناصر تزییناتی چون مقرنس ،کاشیکاری گچبری بناها بر روی کاغذ و پیچیدن آنها به صورت طومارها یی بوده است که در محفظه های چرمی نگهداری می شدند.
مجموعه ای از این طومارها شامل نقشه و طرح های معمار ایرانی دوره قاجار ” میرزا اکبر ” در موزه ویکتوریا و آلبرت انگلستان وجود دارد که شامل 238 طرح رسم شده بر روی کاغذ می باشد. تاریخ آنها به دوره قاجار و بین سالهای 1840-1870 باز می گردد وامروزه تنها دو نمونه از این طومار ها به شکل اولیه به حالت لوله شده در جلد چرمی نگهداری می شوند. باقی طومارها به شکل بریده شده و بدون نظم خاصی در کنار هم بر روی 53 قطعه مقوا چسبیده اند . در این مجموعه به طراحی های تزییناتی در نمای داخلی و خارجی بنا و همچنین نقشه های پلان ساختمان بر می خوریم وحتی می توان گفت شاید حاوی بعضی نقوش قدیمی تر هم باشد.از نقوش اسلیمی و گل و گیاه ، پرندگان وحیوانات تا نقوش فرشتگان وموجودات افسانه ای و دیوان و حتی در برخی از طرح ها کشتی و دریا نوردان به تصویر کشیده شده است. این نقوش برای طراحی و ساخت قوس، تزیین لچکی و سر ستون، حاشیه دیوار ، قاب و شومینه، نقوش کاشی های معرق ، نقوش هندسی و کتیبه هایی برای آجر کاری وپنجره های مشبک مورد استفاده قرار می گرفتند و همچنین چندین پلان ساختمان بر روی صفحه های شطرنجی در زمره این مجموعه طومارها قرار می گیرد. بعضی از این طراحی ها منعکس کننده سنتهای ماندگار معماری ایرانی است در حالی که برخی دیگر طرح های تزییناتی مد روز آن دوره بوده که از اروپا اقتباس شده است.
از میرزا اکبر معمار، طراح این نقوش متاسفانه اطلاعاتی در دسترس نیست و در شناسنامه این طومارها و نقوش موجود در موزه ویکتوریا و آلبرت نیز از وی به عنوان معمار دربار تهران نام برده شده است . تنها در کتاب در کتاب هندسه و تزیین در معماری اسلامی دکتر گلرو نجیب اوغلو از وی به نام یکی از معماران دوره قاجار( مهندس الدوله ) میرزا اکبر یاد شده است .
مجموعه نقوش ترسیم شده توسط میرزا اکبر از جمله آثار نادری هستند که در سال 1875 توسط کاسپر پاردون کلارک مهندس معماری که بعدها مدیر موزه ویکتوریا و آلبرت شد، برای موزه جمع آوری گردید. او در سال 1846 میلادی در لندن به دنیا آمد و در مدارس مختلف دوران کودکی و نوجوانی تحصیل کرد و در نهایت در مدرسه ملی آموزش هنر National Art Training School دررشته معماری فارغ التحصیل شد. در سال 1867 به عنوان کارمند موزه کنزینگتون جنوبی South Kensington Museum ( ویکتوریا و آلبرت کنونی ) استخدام شد. او مجموعه هند موزه را راه اندازی کرد و امین اموال این بخش از موزه گردید و در سال 1896 به مقام مدیریت موزه کنزینگتون جنوبی ارتقا یافت. وی از سال 1905 تا 1909میلادی مدیر موزه متروپلیتن نیویورک بود . پس از آن به لندن بازگشت و در 1911 از دنیا رفت.
اودر بین سالهای 1875-1874 در پروژه بازسازی ساختمان سفارت انگلستان در تهران همکاری می کرده است و در طول دوران انجام این پروژه این مجموعه از طراحی ها توسط یک معمار ایرانی که با او کار می کرد به کلارک داده شد . کلارک بعدها اظهار داشت که این مجموعه را در عوض آموزش برخی تکنیک های معماری اروپایی به همکاران تهرانی خود به او هدیه شده است. بنا به گفته دو استاد معمار به نامهای استاد خداداد و استاد اکبر این مجموعه متعلیق به مرحوم میرزا اکبر از معماران دربار بوده است که در اوایل قرن 19 در تهران فعال بوده است. این نقشه ها معمولا به صورت طومار نگه داری می شدند اما بنا بر اظهارات کلارک این مجموعه به شکل قطعه قطعه شده به موزه تحویل داده شده است. در توضیحات موجود در موزه ویکتوریا و آلبرت به نقش کتیبه ای اشاره شده است که بیتی شعر به خط نیستعلیق است در مدح فتحعلی شاه سروده شده است .
جایگاه معتمد دایم به فردوس برین
جم نشان فتحعلی شاه خسرو با داد و دین
خانم گلرو نجیب اوغلو ، استاد هنر و معماری اسلامی دانشگاه هاروارد در کتاب هندسه و تزیین در معماری اسلامی سه مجموعه طومار نقشه های معماری را مورد بررسی قرار داده است. نقشه های معمار ایرانی کاخ توپقاپی استانبول ، نقشه های معمار ازبک که امروزه هنوز در معماری سنتی ازبکستان استفاده می شود واین مجموعه 236 قطعه ای از نقشه های اکبر میرزا که در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می شود .او در کتابش درباره طومارهای میرزا اکبر این گونه توضیح داده است :
” کا سپر پاردون کلارک معمار مقیم سفارت بریتانیا در تهران ، فراماسونی بود که توانست به اسرار صنف بنایان تهران دست یابد . و از برکت وی است که می دانیم در زمان تحویل قرن حاضر ، معماران ایرانی نیز از طومارهای حاوی نقشه های معماری استفاده کرده اند . کلارک هنگامی که مباشر احداث سفارتخانه بریتانیا در تهران بود چون فن جدید قالب گیری گچ با قالب های ژلاتینی را به پسر رییس صنف معماران تهران آموخت و در عوض اجازه یافت مقداری از این طومارها را که اکنون در موزه ویکتوریا و آلبرت نگهداری می شود برای خود بردارد . این طومارها به یکی از معماران دوره قاجار( مهندس الدوله ) میرزا اکبر منسوب است .این مجموعه در دفتر موزه با این توضیحات ثبت گردیده است :”مجموعه ای که با مرگ میرزا اکبر پراکنده شد و سر کاسپر پاردون کلارک در ژانویه 1876 از استاد کاران تهران، استاد خداداد و استاد اکبر به دست آورد هاست “.
مطالب دیگر:دو اثر غریب یکی در ایران و دیگری در غربت
این طومارها برای معماران بسیار مهم بود و به طور سری نگهداری می شده اند و برای همگان قابل دسترس نبوده است. کلارک تدوین چنین طومار هایی را چنین توضیح داده :” ابتدا استادکارپلانها را بر تخته رسم شطرنجی ترسیم کرده ، سپس دستیارانش آن را بر کاغذ شطرنجی نسخه برداری می کردند که برای مراجعات آتی نگه دارند. بدین ترتیب از گفته های ارزشمند کلارک معلوم می شود که بیشتر نقشه ها را بدون نظم خاصی کنار هم قرار می دادند و به هم می چسباندند و به شکل طومار لوله می کردند .
” شیوه معماران شرقی متفاوت از معماران اروپایی است . آنها پلان و نقشه را بر تخته ای شطرنجی پیاده می کنند که هر مربع شطرنج مثابه یک آجر است . این تخته شطرنجی رسم ، کلید موفقیت و رمز آنهاست. سطح تخته را با روغن جلا می پوشانند تا بعد از پایان کار تخته را شسته شود . برای پر کردن مربع ها از مرکب هندی و قلم مواستفاده می کنند سپس بعد از اطمینان با مرکب مشکی (طرح را ) پر می کنند.. طرح که کامل شد دستیاری آن را بر روی کاغذ کپی می کند و از روی طرح آجر ها چیده می شوند .امکان خطا وجود ندارد . آجر ها را با شمردن خانه ها می چینند . ….بعد از پایان و اجرای طرح نقشه ها زا برای اجراهای دیگر نه به صورت کتاب ونه به صورت جدا جدا ، بلکه لب به لب هم می چسبانند و آنها را لوله کرده و به صورت طومار نگه می دارند “. در جایی دیگر اضافه می کند که ” گاهی طول این طومارها به 20 متر هم می رسید .”
کلارک بعد از بازگشت به لندن این مجموعه را به کتابخانه هنرهای ملی در موزه ویکتوریا و آلبرت انتقال داد . این مجموعه بسیار مورد توجه معماران انگلیسی قرار گرفت هر چند که بسیار از این نقشه ها سر در نمی آوردند اما متخصصان و کارشناسان علاقمند بودند منشاء فکری معماران ایرانی را دریابند و جستجو کنند و این مجموعه ارزشمند مدرک و سندی بود برای این اصل نظری .در حال حاضر نیز تعدادی از این طرح ها و نقوش زیبا و منحصر به فرد در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن در معرض نمایش هستند در حالی که تعداد بیشتر آنها در گنجینه موزه در شرایط مطلوبی نگهداری می شوند و گاهی در نمایشگاههای موقت در معرض بازدید علاقمندان قرار می گیرند.
منابع :
الگوهای مورد استفاده در طراحی معماری و تزیینات در دوره قاجار: باوند بهپور – 5 مرداد 1391
نجیب اوغلو ، گلرو- هندسه و تزیین در معماری اسلامی (طومار توپقاپی)- ترجمه : مهرداد قیومی بیدهندی – تهران ،انتشارات روزنه
Moya Carey – Persian Art: Collecting the Arts of Iran in the Nineteenth Century, published by Harry N. Abrams, 2018
