هدیه ای از دیار فرنگ ؛ اثر رنه لالیک در موزه هنرهای زیبا
در یکی از اتاق های موزه هنرهای زیبا واقع در مجموعه فرهنگی – تاریخی سعدآباد لوستر شیشه ای زیبایی به شکل گلُی هشت پربا نقش میوه و برگهای زیتون جلب نظر می کند. بر روی یکی از پره ها امضای هنرمند خالق اثر رنه لالیک R.Lalique و بر روی پره دیگر آن نوشته ای به زبان فرانسوی با امضای C.S.Gulbenkian دیده می شود. این دو امضا یکی به هنرمند فرانسوی معاصربه نام رنه لوئیس لالیک و دیگری به کالوست سرکیس گلبنکیان تعلق دارد. یکی خالق اثر و دیگری دلباخته آثارخالق اثرکه تا امروزه آثار این هنرمند در موزه اش در لیسبون خودنمایی می کنند. رنه لالیک این لوستررا در سال 1913 طراحی کرده است .او خود علاقه فراوانی به این اثر داشته که در سال 1925 به عنوان برجسته ترین اثرش درنمایشگاه بین المللی صنایع وهنرهای تزیینی مدرن پاریس در مرکز غرفه آثارش قرارداد وبه گفته خودِ رنه لالیک یکی از شاهکارهایش به شمار می رفته است
رنه لالیک هنرمند فرانسوی درسال 1860 میلادی در Ay -Champagne فرانسه به دنیا آمد. درهمان کودکی همراه خانوادهاش به پاریس نقل مکان کردند اما هر سال برای گذراندن تعطیلات به شهر”آی” بازمی گشتند واین ارتباط با زادگاهش وطبیعت آنجا بعدها در طراحی وسبکی که برای ساخت آثارش در پیش گرفت تاثیرگذاربود. او در12 سالگی درکالج تورگوت Collège Turgot طراحی را آموخت. پس از مرگ پدرش در گارگاه جواهر سازی لوئیس آواکوک Louis Aucoc به عنوان شاگرد و سپس دستیار، جواهرسازی و طلاسازی را آموخت و همزمان در دانشکده هنرهای تزیینی پاریس مشغول درس خواندن شد. بعدها برخی طرح هایش از همین طراحی های اولیه اش الهام گرفت. اولین فعالیت حرفه ای اوبه عنوان طراح همزمان با تحصیل اش دربین سالهای- 1887 1885 برای جواهرسازان بزرگ آن زمان فرانسه همچون کارتیه Cartier و بوژرون Boucheron بود. تا اینکه در سال 1887 به عنوان هنرمند و جواهرساز مستقل اولین کارگاه جواهرسازی مستقل خود را در پاریس افتتاح کرد.
رنه لالیک درساخت جواهرات بسیار خلاق بود و درزمانی که اصالت وخلاقیت جواهرات را قیمت سنگ های آن تعیین می کرد، این ارزش سنگ ها نبود که اورا به استفاده ازآنها ترغیب می کرد بلکه قدرت جذابیت ودرخشندگی آنها بود به طوری که در ساخت جواهراتش حتی از شیشه و سنگهای کم ارزش هم استفاده می کرد. جواهراتی که او می ساخت ترکیبی بود ازطلا، جواهر، سنگهای نیمه قیمتی، صدف، عاج وشاخ ، مینا وشیشه های رنگی که رنه لالیک ازچیدمان آنها کنار هم آثار بی نظیری ساخت . در سال 1888 رنه لالیک برای اولین بارازعلامت اختصاری RL به عنوان مهر و امضای آثارش استفاده کرد که علامت اختصاری نام و نام خانوادگی اش است. حال دیگر کارگاه و گالری او در خیابان ترزRue Therese پاریس محل رفت وآمد مشهورترین افراد پاریس بود که جواهراتشان را به او سفارش می دادند.
سپس شرکت او با نمایش آثار بی نظیرش در”نمایشگاه بین المللی پاریس” در سال 1900 میلادی جایی که طراحان، هنرمندان وصنعتگران آخرین دستاوردهای خود را به نمایش می گذاشتند، برای وی شهرت جهانی به ارمغان آورد به طوری که نشان “خالق جواهرات مدرن” را به وی اعطا کردند. تحولی که او در طراحی و ساخت جواهرات با ترکیب طلا وجواهر در کنار مینا و عاج و حتی شیشه های رنگی معمولی ایجاد کرد طرفداران زیادی را از سراسر دنیا پیدا کرد وحال دیگرخانواده های بزرگ سلطنتی به او سفارش ساخت جواهرمی دادند و مجموعه داران و ثروتمندان آثار اورا جمع آوری می کردند. در همین سال بود که نشان لژیون فرانسه Officer of the French Legion d’ Honneur را دریافت کرد.
پس از این بود که با دعوت فرانسوا کوتیFrancois Coty رنه لالیک به طراحی شیشه عطر پرداخت و تمرکز وی بر روی شیشه باعث علاقه او به کاربا شیشه شد ودر شهر آلزاس Alsace کارگاهی با نیروهای متخصص در شیشه گری تاسیس کرد. این کارگاه دنیای جدید رنه لالیک شد و ماندگارترین و خاصترین آثار خود را در اینجا خلق کرد.
مطالب بیشتر : نشان از بی نشان ها ؛نقوش معماری میرزا اکبر در لندن
اسکناس های قاجاری؛تومان هایی که در انگلستان چاپ و در ایران خرج می شدند
تکنیک خاص وی در ترکیب شیشه های مات وشیشه های شفاف در آثارش و همچنین به کار بردن زنگار، مینا و شیشه های رنگی درشیشه گری بار دیگرباعث درخشش وی در”نمایشگاه بین المللی صنایع وهنرهای تزیینی مدرن” پاریس شد. دراین نمایشگاه بود که اوج و شکوفایی سبک هنری آرت دکوArt Deco که از اوایل قرن 20 میلادی دراروپا پدید آمد درآثاررنه لالیک وهنرمندان معاصر وی دیده شد. از این پس او بیش از پیش درجهان شناخته شد وآثار بی نظیری درطراحی داخلی خلق کرد. ازجمله می توان طراحی دکوراسیون داخلی واگن های قطار سریع السیر و لوکس “کوت دو آزور” Cote D Azur، طراحی چلچراغ های ستونی رستوران درجه یک “کشتی لوکس نورماندی” The Normandie Luxury Liner و تزیینات شیشه های کلیسای سنت متییو St. Matthew درجرسیJersey را نام برد. او از شیشه درتمام اشکال و فرم های هنرهای تزیینی و معماری استفاده کرد و این ماده شگفت انگیز را پایه اصلی تمام آثار خود ازجمله گلدان، چراغ و چلچراغ ،مجسمه، ساعت، جواهرات آرم اتومبیل های لوکس (ماسکوت) و آیینه و پنل های شیشه ای-که بیشتر در دکوراسیون داخلی به کار می رود-قرارداد.
رنه لالیک ازپیشگامان تحول هنرجواهرسازی و شیشه گری قرن 20 و ازرهبران سبک هنری مدرن”آرت دکو” Art – Deco در سال 1945 در پاریس چشم از جهان فروبست. اما جواهراتی که او خلق کرد زمانی زیور دست و گردن مشهورترین افراد جهان بوده و مجسمه های شیشها ی ساخته دستان هنرمند وی که زینت بخش کاخها ، ویلاها و خانه های لوکس بوده است اکنون در موزه ها و گالری های بزرگ جهان همچون موزه خصوصی بنیاد رنه لالیک در فرانسه ، موزه هنرهای تزیینی فرانسه ، موزه کالوست گلبنکیان در لیسبون پرتغال ، موزه ویکتوریا وآلبرت در انگلستان، موزه سلطنتی هلند ، موزه متروپلیتن نیویورک در امریکا و چندین موزه بزرگ دیگر میدرخشند.
همانطورکه درابتدا اشاره شد علاوه برنام وامضا خالق اثر نوشته ای در گوشه ی دیگراثر با امضای C.S.Gulbenkian کالوست سرکیس گلبنکیان دیده می شود که به زبان فرانسه و با این مضمون است؛” تقدیم به اعلیحضرت شاهنشاه با اظهاراحترام و فداکاری خالصانه بنده اش “که در واقع نشانگر این است که این اثر از طرف کالوست گلبنکیان سرمایه دار بزرگ ارمنی و بزرگترین حامی و پشتیبان رنه لالیک به محمد رضا شاه پهلوی اهدا شده است .
کالوست گلبنکیان از سرمایه گذاران شرکتهای بزرگ نفتی جهان بود. ارتباط او با ایران اولین بار در سال 1890 با پیشنهاد امتیاز استخراج نفت ایران آغاز شد که او آن را رد کرد و امتیاز به ویلیام ناکس دارسی واگذارشد که شرکت نفت ایران – انگلیس را تاسیس کرد. بار دیگر در سال 1920 در تلاش دولت فرانسه برای سرمایه گذاری دراستخراج نفت شمال کالوست گلبنکیان به عنوان مشاور ایران همکاری کرد که البته این همکاری مابین فرانسه – روسیه و ایران به نتیجه نرسید. او همچنان تا سال 1951 به عنوان مشاورسفارت ایران در فرانسه در اموراقتصادی همکاری می کرد و محمد رضا شاه ،علی سهیلی را که سفیر فرانسه بود نزد او فرستاد تا در رابطه با ملی شدن صنعت نفت ایران با او نیز مشورت کند اما با به قدرت رسیدن دکترمحمد مصدق و برنامه او در جهت ملی شدن صنعت نفت ایران، عملا ماموریت او به عنوان مشاور به اتمام رسید.
اما این پایان ارتباط وی با ایران نبود چرا که یکی از علاقنمندی های وی جمع آوری آثار تاریخی و هنری بود. ایران همچون گنجینه ای برای او ارزشمند بود. در بین مجموعه نفیس 6000 قطعه اثر هنری شامل نقاشی، مجسمه، بافته، سرامیک، نقره کاری و سکه که وی در طول سالهای زندگی اش جمع آوری کرده بود آثار بسیار زیبا وبرجسته ای از ایران به چشم می خورد. ازجمله فرش ابریشمی بافت کارگاههای سلطنتی تبریز در دوره صفویه که در نوع خود بی نظیراست، مجموعه نسخ خطی وجلدهای نفیس، پارچه های زربفت بسیار قیمتی، سرامیکهای لعابدار و بافته ها و فرش مجموعه اشیایی ایرانی هستند که در کنارسایرآثار مجموعه وی در موزه کالوست گلبنکیان به نمایش گذاشته شده است.
رنه لالیک و کالوست گلبنکیان هر دو درخدمت هنربودند، یکی با خلق آثار بی نظیر و پیشگام سبک های هنری قرن 20 که آثارش در سراسر دنیا می درخشند. دیگری دلباخته هنر و حامی هنرمندان که با جمع آوری آثار نفیس هنری و نمایش آنها به شناخت هنر و هنرمندان سراسر دنیا خدمت کرد. یکی به غنای موزه ها افزود و دیگری موزه ای غنی اهدا کرد.
منابع :
Jennifer Manoukian, “GULBENKIAN, CALOUSTE,” Encyclopædia Iranica, online edition, 2016, available at http://www.iranicaonline.org/articles/gulbenkian-calouste (accessed on 20 October 2016).
Lalique timeline | A brief history of Lalique, from René Lalique to Lalique | Lalique
Home – The Metropolitan Museum of Art (metmuseum.org)
