موزه ويكتوريا و آلبرت انگلستان از جمله موزه هايي است كه نمونه های زیبایی از فرش و بافته های ایرانی در آن نگهداری می شود که می توان از آنها به فرش اردبیل با شکوه ترین و بی نظیرترین فرش موجود در این مجموعه اشاره کرد. این فرش به لحاظ تاریخی بسیار مورد توجه است و جزء 20 اثر برتر موزه است چرا که می توان از آن به عنوان قدیمی ترین فرش تاریخ دار جهان نام برد. فرش اردبیل (شیخ صفی ) که در اصل یک جفت فرش نفیس بوده اند به سفارش دربار شاه طهماسب اول ( براي آرامگاه شیخ صفی الدین در قرن 10 قمری (16 میلادی) بافته شده است كه در آن زمان زیارتگاه مریدان شیخ صفی الدین و خاندان صفوي بود و در جنت سرا یا قندیل خانه آرامگاه قرار داشتند .
سال بافت فرش و نام بافنده آن به همراه بیتی از اشعار حافظ در حاشیه بالایی فرش بافته شده و مضمون آن، این بیت از حافظ است؛
جز آستان توام درجهان پناهی نیست سر مرا بجز این در حواله گاهی نیس
عمل بنده درگاه ، مقصود كاشاني 946 ه.ق
ابعاد فرش 10.44 در 5.30 متر با تراكم پنج هزار و 300 گره در هر10 سانتيمتر مربع است. بافت چنین فرشي با این ظرافت و در این وسعت و اندازه نیازمند حضور گروهی ماهر و زبردست است که چندین سال روی این شاهکار هنری کار کرده اند. تمامی زمینه فرش با طرحی یکپارچه ازگل و برگ پوشیده و حاشیه های فرش از چهار نوار موازی تشکیل و طرح کتیبه و کاشی کاری های آرامگاه شیخ صفی الدین در حاشیه آن تکرار شده است .در مرکز فرش ترنج( شمسه )زرد رنگ بزرگ با کلاله های بیضی گرداگردش نقش بسته است که روی رنگ نیلی زمینه یادآور آسمان و آفتاب است .در چهار گوشه فرش ، طرح به صورت یک چهارم (لچک) تکرار شده است. در طرفین ترنج ، دو چراغدان طراحی شده که یکی از نکات قابل توجه در نقش این فرش عدم تطابق اندازه این دو چراغدان است . به روایتی این عدم تقارن چشم اندازی سه بعدی ایجاد کرده. چنانچه اگر در نزدیکی چراغدان کوچکتر بنشینید ، هر دو چراغ دان یک اندازه دیده می شوند . اما با توجه به شواهد و قرائن چنین طراحی در زمان بافت این فرش -قرن 10 هجری ( 1530 میلادی ) مرسوم نبوده است . نظر دیگر این است که این طراحی تعمدی بوده و اشاره به این عقیده داشته که تنها کمال مطلق خداوند است .
نقشه جذاب و فریبنده ی زمینه که با نقوش مارپیچ گل و برگ طراحی شده است در زمان صفویه استفاده می شده وبعدها این نقش به نقوش شاه عباسی معروف گردید. ترکیب رنگی زمینه ی فرش از 10 طیف رنگی استفاده گردیده است ، که از مواد طبیعی همچون پوست انار و گل بوته ی نیل تهیه شده اند.توده های متراکم پشم -که رنگ را بهتر از ابریشم جذب و حفظ می کند- به طراح و بافنده این امکان را می دهد که به شکلی عالی به جزییات بپردازد.
چطور فرش از اردبیل به لندن رفت؟
فرش اردبیل در سال 1843 ، توسط جهانگردان انگلیسی در آرامگاه دیده شد. و در زلزله سال 1848 ) 1264ه.ق ( سقف قندیل خانه که محل قرار گرفتن فرش ها بوده است فرو می ریزد و فرش ها آسیب می بینند و چندین سال بعد و در سال ۱۸۸۸کمپانی زیگلر منچستر كه نمایندگانی در تبریز و سلطان آباد اراك داشته، فرش ها را خریداری و كاملا مرمت می کند. مرمتگران بخش هايي از حاشیه ھاي فرش دوم را براي مرمت فرش سالم تر استفاده مي كنند. در همان سال ھا1890-1889 میلادی نیز سقف آرامگاه به طور كامل بازسازي مي شود و این احتمال ميرود كه فروش فرش ھا جهت تامین ھزینھ ي بازسازي سقف آرامگاه بوده است .
برای نخستین بار فرش در نمایشگاه «وینسنت رابینسون» در لندن به نمایش درآمد . در اینجا بود که ویلیام موریس ، کارشناس هنری موزه ویکتوریا و آلبرت، فرش را دید و آن را نمونه ای بی نظیر و شاهکاری هنری نامید . او مدیر موزه را متقاعد کرد که با وجود قیمت بالا ، فرش را خریداری کند. بودجه موزه برای خرید فرش با قیمت پیشنهادی ویلیام موریسن کافی نبود. در نتیجه مدیر موزه از حامیان مالی موزه از جمله ” راجر تیلور و ویلیام موریس” کمک گرفت . نام این دو نفر در اسناد خرید فرش وجود دارد.درنهایت فرش در سال 1892 به قیمت دو هزار خریداری شد. فرش بعد از مرمت و دوخت لایه ی محافظ کتانی بر پشت فرش جهت محافظت نخ های ابریشمی آن دوخته شد و سرانجام در سال 1893 در موزه به نمایش در آمد .فرش ابتدا بر روی داربستی فلزی به صورت عمودی با حفاظ شیشه ای در سالن 42 موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نصب شد. تا اینکه در سال 1974 آثاری از آسیب دیده گی در آن به شکل مشهودی نمایان گردید. همچنین فرش کثیف شده بود. رنگ و طرح زیبا و فریبنده فرش شفافیت خود را از دست داده بود .اما از آنجایی که موزه امکان شستشوی فرش را نداشت ، فرش به شهر بیرمنگام انتقال یافت تا در فضایی مناسب روی سطح شیب داری که ساخته شده بود و با آبی که سرچشمه آن از کوه های ولز سرچشمه می گرفت و مواد معدنی و کلراین کمتری داشت، شسته شد . این بار دو لایه محافظ که لایه دوم از جنس پلی استر بر پشت فرش دوخته شد . فرش مجددا در سال 1974 بر روی دیوار با کمک داربست های فلری نصب گردید.
فرش اردبیل ( صفی الدین ) – موزه ویکتوریا و آلبرت – انگلستان
شرایط نگهداری در موزه
در سال 2006 میلادی با بررسی هایی که روی فرش و میزان آسیب دیدگی آن انجام دادند ، کارشناسان موزه به این نتیجه رسیدند فرش باید در شرایط مناسب تر نگهداری و نمایش داده شود درنتیجه ویترین بزرگی برای فرش طراحی و آنرا در مرکز بخش اسلامی و خاورمیانه موزه – گالری جمیل – نصب کردند. ویترین به گونه ای ساخته شده که فرش را از نفوذ گرد و غبار، حشرات و سایر آلاینده های محیطی فضای موزه در امان نگه می دارد. همچنین فرش به صورت پهن شده بر سطح زمین به نمایش در آمده است. این ویترین شیشه ای 5.5 متر عرض و 11 متر طول و 2 متر ارتفاع دارد و بزرگترین ویترینی بوده که تا به حال برای اشیا موزه ساخته شده است . برای نورپردازی ویترین از لامپ های فیبر نوری استفاده شده است و ترکیبات شیشه ی ویترین نیز به گونه ای است که نور را منعکس نمی کند .این ویترین به ندرت و در شرایط خاصی کمتر از یک بار در سال باز می شود تا کارشناسان با ابزار پیشرفته میزان گرد و غبار نشسته بر روی فرش و آسیبهای احتمالی ناشی از بید زدگی را بررسی کنند.
همانطور که گفته شد این فرش از مواد کاملا طبیعی بافته و رنگ شده است .کارشناسان موزه جهت حفاظت فرش در برابر نور که از دیگر عناصر آسیب زننده به فرش می باشد و بهره گیری از ابزار و تکنولوژی پیشرفته حدود 6 ماه روی سنجش میزان و مدت زمان تابش مناسب نور بر روی فرش تحقیق کردند . پس از انجام این تحقیقات ، به این نتیجه رسیدند که در زمان باز بودن موزه و حضور بازدیدکنندگان تنها هر یک ساعت و نیم یکبار به مدت 10 دقیقه لامپ های این ویترین روشن باشد.با این روش تغییر رنگ فرش روند طبیعی خود را طی می کند و موزه قادر است حداقل تا چندین دهه این فرش را در شرایطی ایده آل نگهداری کند.
سرنوشت فرش اردبیل دوم
فرش دوم نیز در نمایشگاه وینسنت رابینسون به سرمایه گذار آمریکایی چارلز تایسون به قیمت 80 هزار پوند فروخته شد اما به این شرط که هرگز به انگلستان بازگرداننده نشود . بعد از چندبار خرید و فروش توسط مجموعه داران و سرمایه داران آمریکایی ، در سال (1310 خورشیدی ) 1931 ، ژان پل گتی فرش را در نمایشگاه هنر پارس (ایران ) در لندن دید . فرش در این نمایشگاه به صورت امانت از طرف مالک آن ژوزف داووین به نمایش گذاشته شده بود . بالاخره در سال 1939 ژان پل گتی آن را از داووین خریداری کرد و آن را در موزه شخصی گتی در نیویورک به نمایش گذاشت اما به دلیل نیاز به شرایط خاص نگهداری و همچنین کمبود فضای مناسب در موزه اش ، ژان پل گتی تصمیم گرفت در سال 1953 این فرش را به موزه ی لس آنجلس کانتی (LACMA)اهدا کند.این فرش از سال 1965 تاکنون فقط پنج بار به نمایش در آمده است و در باقی زمانها در انبار و مخزن موزه و در شرایط خاص نگهداری می شود. هرچند که این شرایط نگهداری ایده آل نیست .
فرش موجود در موزه لس آنجلس کانتی (LACMA) یک بار به دلیل عدم وجود امکانات لازم جهت شستشو ، به مرکز شستشوی بافته های کاخ های سلطنتی انگلستان در همپتون کورت که یکی از نادر ترین مراکز مجهز مرمت و شستشوی بافته هاست، برده شد. تیمی از مرمت گران متخصص “بافته وپارچه” از موزه لس آنجلس به گروه کارشناسی همپتون کورت پیوستند و مقدمات غبار زدایی و شستشوی محلول های اسیدی موجود در فرش را فراهم کردند . این مرکز دارای میز بسیار بزرگی در ابعاد 9 در 6 متر بود که شستشوی فرش روی آن و با دقت فراوان توسط گروهی از کارشناسان انجام شد . سپس یک لایه پارچه محکم جهت محافظت پشت فرش و سهولت در حمل و نقل آن دوخته شد . مراحل انتقال ، شستشو ، مرمت و برگرداندن فرش حدود 9 ماه به طول انجامید.
در حال حاضر هر دو فرش در دو موزه هایی جداگانه نگهداری می شوند .سالانه هزاران بازدید کننده از گوشه و کنار دنیا برای دیدن یکی از این دو فرش زیبا و باشکوه به موزه ویکتوریا و آلبرت در انگلستان می روند .فرش دیگری که در موزه ی لس آنجلس کانتی است نیز در مراسم و نمایشگاههای مختلف به صورت موقت به نمایش در می آید . همچون دیگر آثار شاهکار جهانی ، فرش اردبیل هم با آن نقشه و طرح بی نظیرش که آن را در زمره ی این آثار قرار داده است ، از گزند کپی برداری در امان نمانده و در اندازه های کوچک و بزرگ از روی طرح و تکنیک بافت آن نمونه هایی بافته شده است . از جمله مهمترین و بهترین این کپی ها فرشی است که در محل اقامت نخست وزیر انگلستان در شماره 10 داونینگ استریت است و نمونه دیگر نیز در دفتر کار هیتلر در برلین بود .
