دنيای زیر آب ، دنيایی شگفت انگيز است که انسان را به جستجوی بيشتری ترغيب می نماید و هرروز با پيشرفت علم و تکنولوژی وساخت ابزار و وسایل جدید ، با امکانات بيشتری به اعماق آبها رفته وپرده از راز نهفته آنها بر می دارد . در کنار محققان علوم مختلف ، باستان شناسان هم با پيدایش علم باستان شناسی زیر آب ( باستان شناسی دریایی ) همراه دیگر گروه های تحقيقاتی قدم به درون این دنيای پر رمز و راز گذاشتند وبه جستجوی گذشته در اعماق دریا ها و اقیانوس ها پرداختند . گذشته هایی که با طوفان های سهمگين به همراه کشتی ها و شهرها به قعر دریاها فرو رفته اند و بعد از سپری شدن قرنها با یافتن بقایای آنها گذشته مسکوت شان را بازگو می کنند .اولين گام ها در جهت ظهور علم باستان شناسی و موزه های زیر آب در اوایل قرن ١٩ آغاز شد که غواصان انگليسی محفظه ای برای تحقيقات در اعماق آبها درباره کشتی های غرق شده ساختند و سپس بااستفاده از لباس وکلاه مخصوص غواصی تحقيقات و کاوش ها ی کامل تری انجام شد. این تحقيقات ادامه پيدا کرد تا اینکه در جنگ جهانی دوم با ساخت ابزار پيچيده در عين حال سبک غواصی وگسترش استفاده از تکنولوژی جدید ، علم باستان شناسی  و موزه های زیر آب رسما ظهور کرد . این علم به کشف ، مطالعه و بررسی محوطه های باستانی فرو رفته در دریاست که شامل مناطق مسکونی کناردریا و دریاچه ها و شهرهای زیر آب فرورفته ، لنگرگاه ها وکشتی های غرق شده است.

از جمله کسانی که به عنوان محقق وباستان شناس به صور ت علمی دست به کاوش در دریا و زیر آبها زد جورج باس George Bass است. او نخستين باستان شناسی است که غواصی آموخت و در ژرفای دریا ها به جستجوی گذشته پرداخت و به دليل تلاش و انجام عملياتهای گسترده در کاوش محوطه های باستانی زیر دریا در مناطق مختلف لقب پدر باستان شناسی زیر دریایی به او داده ا ند . اولين بار که کاوش علمی در دریا ها توسط او و گروه همراهش انجام شد اوایل دهه١٩۶٠ بود که از آن زمان به بعد محوطه های باستانی زیر دریا از جمله کشتی های غرق شده دراعماق دریا حفاظت شدند و فقط باستان شناسان اجازه کاوش در این مناطق را داشتند و این باعث شد که در سراسر دنيا رقابتی جدید در کاوش ، مطالعه ، ساخت و طراحی موزه های آثار زیر دریایی آغازشود از جمله مشهورترین این موزه ها، موزه بودروم  Bodrum در ترکيه ، کشتی مری رز ( کشتی ناوگان دریایی هنری هشتم ) و کشتی واسا در سوئد می باشند که ميليو نها گردشگر را از سراسر جهان به خود جلب می کنند.

موزه هایی که اشيای زیر دریایی در آنها به نمایش گداشته می شود از حساسيت بالایی برخوردارند چرا که حفاظت اشياء آنها در محيط موزه باید شرایطی همسان با زیر آب داشته باشد و بر این مبنا است که این موزه ها به جهت نحوه نمایش اشيا سه صورت طراحی می شوند.

• موزه هایی که اشياء آنها به بيرون آب منتقل شده اند ، اما شرایط زیر آب برای اشياء ایجاد می گردد.از جمله موزه مربوط به کشتی مری رز که جهت جلوگيری از خشک شدن و آسيب دیدن آن ، موزه مجهز به دستگاه آب پاش می باشد ، که به طور مداوم آن را مرطوب نگه می دارد. البته هزینه بالایی برای موزه به همراه دارد اما در مقابل هزینه خشک شدن ومرمت آن با صرفه تر می باشد.

• موزه هایی که اشياء آنها در داخل آب با همان شرایط حفظ می شوند و در واقع داخل آکواریوم هایی هستند که آثار موزه ای زیر آب در آن به نمایش گذاشته می شوند . نمونه آن موزه ای در چين می باشد به نام بای هلی یانگ Baiheliang که سنگ نوشته ای ازمهمترین آثار تاریخ مشرق زمين که در منطقه ای به همين نام بدست آمده در آن نگهداری می شود . برای نمایش این اثر کانالی در آب تعبيه شده که با بيش از ١٠٠٠لامپ LED روشن می شود و بازدیدکنندگان با راه رفتن از داخل کانال می توانند این سنگ نوشته را ازپشت شيشه های محافظ مشاهده کنند.
• نوع دیگر موزه ها ، آنهایی هستند که در زیر آب طراحی شده و آثار واشياء باستانی درهمان محوطه که کشف شده اند به صورت د ست نخورده وبکر باقی مانده اندو بازدیدکنندگان با رعایت اصول امنيتی و حفاظتی و مجهز به تجهيزات غواصی به داخل آب رفته و از این موزه ها دیدن می کنند . از این گروه می توان به موزه بندر قيصریه Caesarea در فلسطين نام برد که از بنادر مهم امپراتوری روم بوده است .

  

نکته قابل توجه در اینجاست که بيشتر محوطه های باستانی زیر آب در طول قرنها دست نخورده باقی مانده چرا که عوامل زیست محيطی زیر آب شرایط مناسب تری را نسبت به روی زمين جهت حفاظت از این گنجهای پنهان داراست . از مهمترین آنها ثابت بودن دما ، رطوبت وفشار آب در عمقمی باشد و همچنين گاهی اشيا در زیر لایه هایی از شن ولجن مدفون مانده اند که باعث حفظ آنها از اکسيژن و کرمها می باشد . این شرایط خاص دليل بی نظير بودن محوطه ها و آثار زیردریایی و در نتيجه با ارزش بودن اطلاعات تاریخی به دست آمده از مطالعه این آثار است .

مطالب دیگر:اسکناس های قاجاری

در مطالعه محوطه های باستانی زیردریا ، باستان شناسان هم از روشهای حفاری بر روی زمين استفاده می کنند و هم تکنيکها و ابزار ی خاص مانند ابزار مخصوص غواصی را به کار می برند، چرا که شرایط با روی زمين متفاوت است و گاهی شيوه های حفاری روی زمين در زیر آب پاسخگو نمی باشد و سرآمد این داشتن مهارت و آشنایی با تکنيکها غواصی می باشد . هر چند که خطرات بسياری به همراه دارد اما شگفت انگيز است .

١ .نصب دستگاه های شناور زیر دریا ، که مجهز به هشدار دهنده است و به محض ورود کشتی یا قایق های کوچک به محوطه ، دوربين  نصب شده در محل را فعال می کند و از طریق آن اطلاعات کشتی و یا قایقی را که به حریم محوطه باستانی تجاوز کرده است به مرکز مخابره می کند.

٢. روش دوم نسبتأ ساده تر است و به این صورت که قفسه های فلزی دور تا دور محوطه نصب می گردد که هم از ورود افراد سود جو وهم از آسيب ناشی از لنگر انداختن کشتی ها جلوگيری می کند .

اما باوجود پيشرفت علم باستان شناسی وباستان شناسی زیر آب ( دریایی ) ، هنوز آثاری در اعماق دریا وجود دارند که هيچ نشانی از آنها یافت نشده است و اسرارشان در زیر لایه های شن مدفون است . از جمله : کشتی بزرگ تایتانيک ، کشتی آرمادا متعلق به فيليپ دوم پادشاه اسپانيا ، ناوگان قوبيلای قاآن که در حمله به ژاپن در سال ١٢٨١ در غرب ژاپن غرق شد و کشتی کریستف کلمب که شاید در اینده نه چندان دور با توجه به سرعت پيشرفت علم و فناوری راز نهفته آنها نيزدر اعماق دریا کشف گردد.

منابع :

http://www.waterencyclopedia.com/A-Bi/Archaeology-Underwater.html

http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/underwater-cultural-heritage/about-the-heritage/underwater-museums/