ایران در اوایل قرن 19 میلادی از نظر اقتصادی ،کشوری توسعه نیافته بود و همواره در تلاش بود که با انجام اصلاحات خود را به اروپا برساند. برای دولت ایران یکی از راه های توسعه و پیشرفت کشوربخشیدن امتیاز به کشورهای خارجی در ازای سرمایه گذاری درایران بود. تسلیم کردن منابع طبیعی ایران به دولت های خارجی مخالفینی داشت و روحانیون آن را استعمار کشور تعبیر می کردند.
امتیاز تاسیس بانک شاهی در ایران
تاسیس بانک شاهی ( شاهنشاهی) ایران که در سال 1889 میلادی 1267خورشیدی توسط ناصرالدین شاه به” بارون جولیوس دو رویترزو “اعطا شد نمونه ای از این امتیازات بود. این بانک به عنوان اولین بانک مدرن ایران براساس سیستم بانکداری اروپایی اداره می شد و انحصارنشراسکناس را از آن خود نمود. دریافت امتیاز و تاسیس بانک شاهی در واقع جهت جبران شکست درقرار داد تاسیس راه آهن واستخراج معادن بود که پیش از این به رویترز واگذار شده بود اما به دلیل وجود مخالفت در داخل ایران و در بریتانیا لغو گردید.
فارغ از اختلافات بین لندن و تهران در نحوه اداره بانک، پرداخت وام به دولت ایران و سرمایه گذاری در زیرساخت های ایران (استخراج معادن و جاده سازی که بعدها جزیی از مفاد قرارداد بانک می شوند)، رقابت بین انگلستان و روسیه بر سر نفوذ در ایران برمحل تاسیس شعبه های بانک و چگونگی راه اندازی و اداره آنها تاثیر داشت. چرا که روس ها همواره بانک شاهی ایران را یکی از موانع نفوذشان در ایران می دانستند. از دیگر مخالفین سرسخت بانک شاهی تجار و به خصوص صرافان بودند به دلیل اینکه تا قبل ازتاسیس بانک، بازار داد و ستد و معاملات داخلی و خارجی را دردست داشتند و وجود بانک شاهی نفوذ و تسلط آنها را بر بازار کم کرده بود.
با این حال بانک شاهی تا سال 1929 میلادی در ایران فعالیت می کرد. مرکز و دفتر اصلی بانک در لندن بود واولین دفتر مرکزی بانک در تهران در سال 1889 میلادی رسما شروع به کار نمود. بعد از تهران شعبه های شهرهای مهم ایران مانند تبریز، بوشهر، اصفهان، مشهد و شیراز تاسیس شدند و تا پایان فعالیتش بانک شاهی در ایران 28 شعبه درایران افتتاح نمود. با توجه به اساسنامه بانک شاهی، مدیر کل ، دفتردار یا خزانه دارکل و همه کارمندان عالیرتبه بانک در تمام شعبه ها می بایست انگلیسی و یا حداقل اروپایی می بودند. ژوزف روبینو اولین مدیر بانک شاهی ایران در تهران و نویسنده کتابی در باره سیستم بانکداری در ایران ازهمه کارمندان خواسته بود که زبان فارسی را بیامورند. او 17 سال مدیر کل بانک شاهی در ایران بود وبر روی بسیاری از اسکناس های ایرانی آن دوره می توان امضای اورا دردید.
چگونگی انتشار اسکناس در بانک شاهی
تا قبل از انتشار اسکناس توسط بانک شاهی در سال 1890 معاملات در ایران با مسکوکات طلا و نقره انجام م شد که حمل و نقل آن در حجم بالا مشکلاتی برای مردم و به خصوص تجار داشت. در برخی مواقع صرافان از طریق حواله این امر را آسانتر می کردند اما با ظهور بانک شاهی و امتیازانحصار صدور و چاپ اسکناس به ارزش حداکثر800000£ با پشتوانه نقره بازار نقل وانتقال پول عملا از دست صرافان خارج گردید. این مسئله به دو دلیل برای مدیران بانک و صاحبان اصلی این امتیاز حائز اهمیت بود. اول اینکه سود حاصل از تبدیل مسکوکات به بانک و صاحبان آن می رسید و دیگر اینکه برگردش مالی ایران تسلط پیدا می کردند.
اسکناس ها در لندن با درج شماره سریال و امضای چاپی مدیر کل بانک و دفتر دار کل (که بعدها به خزانه دار کل تغیر کرد) از لندن به تهران انتقال داده می شدند.(البته به جز اسکناس هایی که ارزش بالایی داشتند و در تهران دستی امضا می شدند). در تهران مهر نماینده عالیرتبه دولت ایران در پایین هر اسکناس با عبارت ” ملاحظه شد و ثبت دفتر دولتی گردید، مامور محترم دولت علیه ایران” درج می گردید .بر اساس سیستم بانک شاهی برای هر شعبه تعداد اسکناس متفاوتی چاپ می شد و در تهران عنوان ” فقط در ( نام شهر ) ادا خواهد شد ” به فارسی و انگلیسی مهر می گردید .از اهداف بانک در این امر گرفتن سود 1%-2% جهت تبدیل اسکناس هر شهر در شهر دیگر بود.
…………………………………………………
مطالب دیگر:
فرش اردبیل تافته جدابافته
…………………………………………………
اسکناس های بانک شاهی ایران از جمله زیبا ترین و بزرگترین اسکناس هایی بود که تا به حال برای کشوری چاپ شده بود. نمونه های کمی از آنها به خصوص با ارزش بالا باقی مانده است که در موزه ها، مجموعه های شخصی نگهداری و یا در حراج های بزرگ سکه اسکناس و مدال در معرض مزایده و فروش قرار داده می شوند. طرح زمینه اسکناس ها با نقش گل و گیاه تزیین شده و تصویری از ناصرالدین شاه در سمت راست و نشان شیر و خورشید در سمت چپ و همچنین در پشت اسکناس ها چاپ شده است. اما از سال 1924 نشان شیر و خورشید به صورتWater Mark یا چاپ سفید بر روی اسکناس های نقش بست.
بانک شاهی دو سری اسکناس صادر نمود. چاپ اسکناس ها برعهده دوشرکت انگلیسی به نام های شرکت بردبری ویلکینسون Bradbury Wilkinson. Co و شرکت واترلوو و پسران Waterlow and Sons Co.بود .این شرکت ها همزمان برای کشورهای مختلف اسکناس چاپ می کردند واز امنیت بالا و تکنولوژی روز برخوردار بودند.
شرکت بردبری ویلکینسون
شرکت بردبری ویلکینسون از جمله شرکت هایی بود که در زمینه چاپ فعالیت داشت .اولین بنیانگذار شرکت ویلیام بردبری بوده است که فعالیتش را با چاپ روزنامه های آن روز انگلستان همچون دیلی نیوز آغاز کرد وسپس شرکت در سال 1850 توسط پسرش هنری بردبری Henry Bradbury 1860-1829 میلادی توسعه یافت و به چاپ تمبر ، اسکناس ، اوراق بهادار واوراق حقوقی پرداخت. هنری بردبری که برای اولین بار ایده “چاپ برجسته” را بر روی اسکناس ها جهت امنیت در برابر جعل آنها مطرح نمود ، همراه با Robert Wilmot Wilkinson رابرت ویلموت ویلکینسون که کارش طراحی نقش اسکناس و کنده کاری آن بر روی صفحه های استیل بود ، کار چاپ اسکناس را به طور رسمی در سال 1858 میلادی آغاز کردند و اسکناس هایی که آنها تهیه می کردند از نظر امنیتی در سطح بالایی بودند . درسال 1903 شرکت بردبری ویلکینسون به شرکتAmerican bank note company واگذار شد اما تا سال 1990 تحت نام سابق خود به کار ادامه داد تا اینکه در همین سال امتیاز شرکت بردبری ویلکینسونDe La Rue یکی از بزرگترین شرکت های چاپ اسکناس ، اوراق بهادار و اوراق مشارکت و تمبر و … خریداری نمود .
شرکت واترلو و پسران
این شرکت در واقع یک شرکت بزرگ خانوادگی بوده است، در سال 1810 توسط جمیزواترلو James Waterlow بنیانگذاری شد و کارش را با چاپ سنگی اسناد و اوراق حقوقی آغاز نمود. از سال 1844 با پیوستن پسران واترلو به مجموعه شرکت، به تدریج زمینه فعالیت خود را باچاپ نشریاتی چون” مجله بانکرز ” Bankers’ Magazine و خرید بیشترین سهام نشریات راه آهن ودر نهایت چاپ تمبر و اسکناس در سال 1852 گسترش داد. بعد از جنگ جهانی اول شرکت واترلو در صحنه رقابت بازار، یکی از مجهز ترین و پیشرفته ترین ها در زمینه چاپ شد واز جمله دستاوردهای مهندسین شرکت استفاده از تکنیک چاپ سفید Watermark جهت بالابردن امنیت اسکناس ها در سال 1924 بود . اهر چند که ادر زمره بزرگترین شرکت های چاپ در انگلیس بود اما با شرکت های بزرگتری چون De La Rue توان رقابت نداشت و در نهایت امتیاز چاپ اسکناس، اوراق بهادارو تمبر را به این شرکت واگذار کرد.
طراحی اسکناس های قاجاری
سری اول از 1924 – 1890 میلادی که توسط شرکت بردبری ویلکینسون و با ارزش 1و2و3و5و10و20و25و50و100 و 1000 تومانی و در اندازه های متفاوت چاپ شد. یه این صورت که هر چقدرارزش اسکناس بالاتر بود انداره آن بزرگتر بود. سری دوم در بین سال های ( 1932-1924 ) میلادی این بار توسط دو شرکت به چاپ رسید. بردبری ویلکینسون Bradbury Wilkinson Co. که اسکناس های 2و20و50و100 تومانی رابه زیر چاپ برد و شرکت واترلو و پسران Waterlow and Sons Co که 1و5و10 تومانی را چاپ کرد. اسکناس های 3و25و500و1000 تومانی حدف گردید و امنیت اسکناس ها باپیشرفت صنعت چاپ و عکاسی بالا رفت. یکی از روش هایی که در امنیت اپول کاغذی تاثیر بالایی داشت استفاده از تکنیک Water mark یا به اصطلاح چاپ سفید(هلوگرام) بود که در چاپ تصویر”نشان شیر و خورشید ” در سری دوم از آن استفاده شده بود.
از نکات جالب در طراحی سری دوم اسکناس ها حذف نشدن تصویر ناصرالدین شاه حتی 36 سال پس از مرگش می باشد و دلیل این امر در نامه ای که سیدنی راجر مدیرکل بانک شاهی در لندن، به جیمز مک موری مدیر بانک در تهران می نویسد این بوده است که تصویر احمد شاه پس از چاپ اسکناس ها به دست آنها رسیده و امکان چاپ مجدد با تصویر احمد شاه نبوده است. همچنین چاپ اسکناس های قاجاری 7 سال پس از انقراض نیز سئوال برانگیز است. بی ثباتی حکومت قاجار در دهه 1920 و تلاش های ملی گرایانه پهلوی اول (رضا شاه ) در جایگزین کردن بانک ملی ایران با بانک شاهی دلیل مشخص بانک برای عدم تغییر طرح اسکناس ها وپرداخت هزینه بیشتر درسری دوم بود. البته تعداد محدودی اسکناس با تصویر احمد شاه و یا بنای بانک شاهی در تهران، چاپ شد.
در نهایت در سال 1932 بانک شاهی با تغییر نامش به بانک ایران و انگلیس فعالیتش محدود به امور بانکی گردید و سایر امتیازاتش از جمله امتیاز انحصار نشر اسکناس لغو و به بانک کلی ایران واگذار شد و با چاپ اولین سری اسکناس های بانک ملی ایران، تمامی اسکناس های قاجاری از چرخه اقتصاد کشور جمع آوری و سوزانده شدند وتعداد محدودی از این اسکناس ها در موزه ها و مجموعه های شخصی باقی مانده است.
منبع :
The banknotes of the Imperial Bank of Persia , Michael Bonine ,Published by ANS, New York, 2016
