این روزها مردم دنیا در سراسر جهان با بیماری ویروسی کرونا یا کوید 19 دست وپنجه نرم می کنند . بیماری ای که دنیا را به تعطیلی کشاند و با تمام علم وتکنولوژی که انسان خردمند امروزی در دسترس دارد درکمتراز 2 ماه جان بیش از صد هزار نفر را گرفته است. اقتصاد و بازارهای بزرگ جهانی دچار رکود بی سابقه شده اند و روابط اجتماعی به ارتباطات مجازی محدود شده است . میلیون ها نفر در قرنطینه خانگی به سر می برند و شهرها به شهر ارواح می ماند. تمام برنامه های جمعی تعطیل و برگزاری مراسم های مذهبی نیز لغو شده اند. سازمان بهداشت جهانی و همچنین دولت ها حفظ فاصله اجتماعی و ماندن در خانه را توصیه می کنند هر چند در بیشتر کشورها این توصیه بیشتر جنبه قانون دارند. آمارمرگ و میر، روزانه از طریق اخبار اعلام می شود و در بسیاری از کشورها مجبور به دفن اجساد در گورهای دسته جمعی شده اند و مراسم تشییع جنازه و کفن و دفن بسیار مختصر و با حفظ قوانین خاص برگزار می شود و حتی در بعضی کشورها انجام نمی شود .
با وجود علم و تکنولوژی پیشرفته قرن 21 اما هنوز داروی قطعی برای این بیماری یافت نشده و مبتلایان بیشتر تحت مراقبت پزشکان، پرستاران و کادر درمانی هستند تا اینکه به طور قطع تحت در مان قرار گیرند. سازمان ها ،مراکز علمی دانشگاهی و دانشمندان علم بیولوژی در سراسر دنیا به رقابتی جهت کشف داروی قطعی این بیماری دست زده اند. اما آیا دارویی به این زودی برای مقابله با این بیماری در دسترس همگان قرار می گیرد؟
شرایط امروزه دنیا مشابه وضعیت دنیا واروپا در 700 سال پیش یعنی قرن 14 میلادی می باشد که با شیوع طاعون میلیون ها نفر جان خود را از دست دادند. در این دوران دولت ها با وضع قوانین قرنطینه و ایزوله کردن افراد مبتلا، در صدد مهار شیوع بیماری بر آمدند. اما جهان با بحران بزرگتری مواجه شد بسیاری از روستاها متروک شدند و رو به ویرانی نهادند و این باعث کاهش بی سابقه جمعیت گردید که نتایج تاثیر گذاری در آینده جوامع داشت.
طاعون تمام اروپا را در بر گرفت. هر چند که در قرن 14 میلادی، اروپا بدون طاعون هم یکی از مرگبار ترین دوره های تاریخ اش را می گذراند. تغییرات آب وهوایی در این زمان منجر به وقوع عصر کوچک یخبندان در اروپا شد و زمستانهای طولانی وبسیار سرد نتیجه ای جز کاهش محصولات کشاورزی را به دنبال نداشت و جوابگوی جمعیت رو به رشد آن دوره از اروپا نبود در نتیجه اروپا در سال 1315 با قحطی بزرگی روبه رو شد که جان 10% از جمعیت اروپا را گرفت. از طرف دیگر جنگهای صد ساله میان انگلستان و فرانسه دربین سالهای 1454-1337 میلادی از دیگر فجایع این دوره از تاریخ اروپا بود و در نهایت شیوع بیماری طاعون که باعث مرگ میلیونها انسان گردید. البته این را نادیده نباید گرفت که این فجایع بالاخص طاعون و تغییرات ناشی از آن به قدری در جامعه اروپا تاثیر گذار بود که مسیر را برای ظهور رنسانس هموارتر کرد.
شیوع بیماری
طاعون که به مرگ سیاه ‘’Black Death ‘’ در اروپا معروف بود و در بین سالهای 1352-1347 تقریبا 30-25 میلیون نفر قربانی گرفت، عاملش باکتری باسیلوس بود که ناقل آن کک های روی بدن موش های سیاه بودند. زمانی که موشی به دلیل ابتلا به طاعون می مرد، کک های بدن او به دنبال میزبانی جدید به بدن موش دیگری می چسبیدند و حال این میزبان می توانست یک انسان باشد که با گزیدن او عفونت وارد جریان خونش می شد و خون را آلوده وباعث ابتلا و در نهایت مرگ فرد مبتلا می گردید.
نشانه های بیماری تب شدید همراه با سر درد ،حالت تهوع و تورم دردناک مفاصل، تاول و کبودی بدن در ناحیه گردن ، زیر بغل و کشاله رانه ها و سرفه های شدید خونی بود. دلیل نامگذاری آن به مرگ سیاه نیز کبودی و سیاه شدن پوست بدن بود . در 60تا 80 درصد موارد بیماری منجر به مرگ می شد و بیماری خیلی سریع تر ار آنچه فکر کنید در بین ساکنین یک خانه شیوع پیدا می کرد.
این بیماری ازآسیای مرکزی و چین آغاز گردید. در سال 1330 امپراتوری های شرقی در صدد گسترش تجارت با اروپا و یافتن راها های تجاری جدید از طریق آسیای مرکزی- که مرکز اصلی بیماری بود- گرفتار طاعون شدند و با شیوع آن در آسیا میلیون ها نفر جان خود را از دست دادند. تجاری که از طریق آسیای مرکزی به اروپا سفر می کردند هم خود و هم کالاهایشان آلوده به بیماری بودند واین بیماری ناشناخته را از طریق کشتی هایی که از دریای سیاه به اروپا می آمدند ودر بنادر پهلو می گرفتند به ساکنین اروپا منتقل کردند. همچنین در سال 1346 هنگامی که جنگجویان مغول شهر کافا (Kaffa) ( فئودوسیا امروزی ) درشبه جزیره کریمه را محاصره کردند اجساد آلوده به طاعون را با منجنیق به داخل شهر پرتاب می کردند و این کار باعث شیوع بیماری در میان مردم شهر گردید که عمدتا تجار اروپایی بودند و از طریق همین تجار و بازرگانان بیماری به اروپا سرایت کرد.
اولین کشوری که درگیر بیماری شد ایتالیا بود که در سال 1347میلادی طاعون در این کشور شیوع پیدا کرد و و تا پایان سال 1349 فرانسه، اسپانیا، بریتانیا ، ایرلند و سایر کشورها را در بر گرفت. کشورها برای جلوگیری از شیوع بیماری اقدامات وسیعی انجام دادند اما با این حال طاعون جان بیش از نیمی از اروپا را گرفت و 200 سال طول کشید تا جمعیت اروپا به دوره پیش از طاعون بازگشت.
دکترها هیچ درمان و راه معالجه قطعی برای طاعون نداشتند و در معالجه بیماران درمانده بودند. تنها جایی که آنها می توانستند به بیماران و طاعون زده گان کمک کنند جلوگیری از آلوده شدن افراد به بیماری بود و آموزش همگانی رعایت بهداشت عمومی بود چرا که سطح بهداشت فردی و عمومی بسیار پایین بود. از دیگر راه های جلوگیری از شیوع بیماری قرنطینه کردن افراد مبتلا بود . بسیاری از مردم در منازلشان خود را حبس کردند و در ب خانه ها را بستند. برای جلوگیری شیوع هر چه بیشتر بیماری قوانینی وضع گردید. از جمله اینکه درب منازلی که آلوده به طاعون بودند می بایست دسته ای کاه به مدت 40 روز آویزان می شد. در بعضی شهرها می بایست بر در خانه های آلوده به طاعون علامت صلیب زده می شد و افراد ساکن در خانه تا یک ماه اجازه خروج از منزل را نداشتند. تنها یکی از اعضای خانواده که به بیماری مبتلا نبود اجازه داشت با حمل یک چوب دستی سفید جهت تهیه آذوقه از خانه خارج شود. در غیر این صورت جریمه و یا حتی زندانی می شدند.
دولت ایتالیا از ورود کشتی ها از ترس آلوده بودن ملوانان وخدمه به طاعون و برای جلوگیری از انتقال آن ممانعت کرد. ونیز از اولین شهرهایی بود که این قانون قرنطینه را به طور رسمی از مارس 1348 اجرا کرد. کشتی ها اجازه ورود به لنگر گاه را نداشتند و راه را به روی آنها بست .افرادی که اعتراف به آلوده بودن به بیماری می کردند تا 30 روز قرنطینه می شدند که سپس به 40 روز افزایش یافت. در مراحل بعدی جزیره کوچکی را در خلیج ونیز به نام Lazzaretto Vecchio – لاتزرتو ویکیو که در واقع آسایشگاهی برای بیماران مبتلا به طاعون بود و شامل قانون قرنطینه می شدند اختصاص داد. اما این اقدامات هم دیر انجام شد و هم کافی نبود و طاعون همانطور که در سراسر جهان قربانی می گرفت در ونیز هم باعث مرگ حدود صد هزار نفر شد که فاجعه ای برای جمعیت ونیز در از زمان بود . در سال 2007 بیشتر از 1500 اسکلت که به نظر می رسد همگی قربانی طاعون شدند در یک گور دسته جمعی کشف شد.
در فلورانس شرایط سخت تری حاکم بود . مردم خود را در خانه ها حبس کرده بودند. برخی نیز به ویلاهای خارج از شهرگریختند و بیش تر از نیمی از جمعیت شهر بر اثر طاعون جان خود را از دست دادند. جیوانی بوکاچیو در کتاب “دی کامرون ” Decameron وقوع طاعون را در سال 1348 در فلورانس این گونه شرح می دهد :” اجساد مردگان را روز و شب به خیابانها می انداختند و در حالیکه بسیاری دیگر در خانه هایشان می مردند و همسایگانشان از بوی تعفن اجساد متوجه این اتفاق می شدند.”
در انگلستان با شیوع طاعون کشتیرانی کاملا کننترل می گردید و ملوانان، خدمه کشتی ها و مسافرین همگی قرنطینه می شدند و تمام کالاها در معرض هوا قرار داده می شدند در داخل کشور هم تمام رفت و آمدها کنترل می گردید و از ورود مسافران آلوده به داخل لندن جلوگیری می شد. تمام خیابان های شهر ضدعفونی گردید و شهر تعطیل شد. تئاتر ها و سایر برنامه های تفریحی عمومی ممنوع اعلام گردید. آمار مرگ و میر بسیار زیاد بود و اجساد قربانیان در گورهای دسته جمعی خارج از شهر دفن می شدند. دفن مردگان فقط شبها انجام می شد و با به صدا در آمدن زنگی به مدت 45 دقیقه برای هر دفن به مردم یادآوری می شد که قوانین قرنطینه را رعایت کنند.
پیامدهای طاعون و تغییر ساختار جوامع
پیش از شیوع طاعون، اروپا تحت سیستم فئودالی اداره می شد. دهقانان زمین ها را از اشراف اجاره می کردند و و با پرداخت مالیات حفاظت جانی آنها توسط شوالیه ها و سربازان فئودال ها تامین می شد. البته بیشتر این دهقانان به عنوان رعیت و برده می بایست در ملک اربابی زندگی کنند و متعهد به اربابشان بمانند. اینگونه بود که ” اشراف ثروتمند تر و فقرا فقیرتر می شدند”.
از لحاظ مذهبی جامعه اروپا تحت سیطره کلیسای کاتولیک بود. کلیسا و کشیشان نفوذ زیادی در تمام امور جامعه داشتند. تا آنجایی که برای خواندن و فهم انجیل نیز مردم به روحانیون وابسته بودند چرا که انجیل فقط به زبان لاتین وجود داشت. هر آنچه از توان و کنترل انسان خارج بود، چه خوب و چه بد، منشا الهی برای آن قائل می شدند و مردم برای کمک و نجات می بایست به کلیسا روی می آوردند و دست به دامان روحانیون می شدند. علم پزشکی نیز از این قاعده مستثنی نبود و معالجات بیماران محدود به آموزه های کلیسا بود و روحانیون نقش پزشک را نیز ایفا می نمودند.
شیوع طاعون دراروپا تبعات اجتماعی واقتصادی زیادی داشت. درجایی دیگر بوکاچیو در کتاب دی کامرون ” Decameron” می گوید: ” مردم دوستان و خویشاوندانشان را ترک کردند، از شهرها گریختند و خودشان را در خانه ها یشان حبس کردند…” جامعه دچار آشفتگی شده بود وآمار مرگ و میر به حدی بود که عواقب جبران ناپذیری در اروپا به همراه داشت و باعث تغییر در ساختار طبقه بندی جوامع اروپایی گردید.
برخی شیوع طاعون را نتیجه خشم خداوند می دانستند در نتیجه با دعا کردن به مقابله با آن می ایستادند . مردم خود را سرزنش می کردند و معتقد بودند این عذاب الهی است و در نتیجه گناهان آنان رخ داده است. حتی بر خی بر این عقیده بودند که شیوع طاعون همان آخر الزمان است . گروهی از پیروان تندرو کلیسای کاتولیک به نام فلاژنها با مقصر دانستن گناهکاران ، در خیابان ها دسته هایی به راه می انداختند و با زدن زنجیر و شلاق بر بدن خود ازآنان می خواستند توبه کنند تا مورد عفو پروردگار قرار گیرند.
ایمان به دین پس از طاعون بسیار کم شد و یکی از دلایل آن عدم مصونیت روحانیون ، کشیشان و رهبران مذهبی از ابتلا به طاعون وعدم تاثیر دعا و ریاضت های مذهبی در بهبود بیماران و جلوگیری ازمرگ آنها بود. با تغییر ساختارهای اجتماعی پس از عبور اروپا از بحران طاعون ، از نفوذ کلیسا و کشیشان در اداره امور و وضع قوانین و مقررات کاسته شد و کشیشان مقام مقدس خود را در بسیاری از مناطق از دست دادند. مردم بر این عقیده بودند که ” اگر خداوند همه را به طرز همسان مجازات می کند پس روحانیون برتری نسبت به دیگر اقشار مردم ندارند ” بنا بر این جایگاه کلیسا متزلزل شد. با مرگ بسیاری از روحانیون مردم برای مداوا به پزشکان مستقل از کلیسا روی آوردند و انجام اموردینی اشان را به کشیشان اصلاح طلب سپردند. یکی دیگر از پیامدهای وابسته به دین پس از طاعون ترجمه انجیل به زبان انگلیسی توسط جان ویکلیف John Wycliffe بود. وی با این کار اقتدار کلیسا را به چالش کشید چرا که آرزو داشت که هموطنانش در سیطره کلیسا نباشند.
اما وضعیت برای دهقانان جور دیگر رقم خورد. برای آنها که نجات یافته بودند همه چیز پایان نیافته بود بلکه دیدگاه روشنی را نسبت به حق و حقوق خود پیدا کردند. بعد از پایان دوره شیوع و مرگ هزارن دهقان و کشاورز، ارباب ها شرایط کاری بهتری با حقوق بالاتر را به دهقانان و کارگران پیشنهاد می دادند. و برای اولین بار دهقانان توانستند در برابر حقوق و شرایط منصفانه کار انجام دهند. خدمه ها دیگر وابسته به یک ارباب نبودند و اگر ازمین یا خانه ای را به هر دلیل ترک می کردند ارباب دیگری آنهارا به کار می گماشت و بر سر استخدام آنان رقابتی بین اربابان با پیشنهاد شرایط بهتر بوجود آمد. به دلیل کمبود شدید نیروی کار ، مالیات ها کاهش یافت و دستمزدها بالا رفت . کسانی که از شهرها گریخته بودند بازگشتند و حتی افراد جدید راهی شهرها شدند وبا در دست گیری مشاغل رها شده اقتصاد جانی تازه به خود گرفت. قیمت زمین کاهش یافت بنابراین دهقانان حال توانایی خرید زمین داشتند و طبقه جدیدی در ساختار جامعه اروپا بوجود آوردند.
پس از دوران شیوع ، ساختار فئودالی و ارباب و رعیتی اروپا دچار تغییراتی شد. دهقانان که دیگر با حق و حقوق خود آشنا شده بودند دست به شورش علیه فئودالها واربابان زدند شورش ژاکری”Jacquerie “در فرانسه سال 1358، شورش سیومپی”Ciompi Revolt “در ایتالیا سال 1378میلادی و انقلاب وات تیلور(Wat Tyler) بر علیه اشرافیگری در انگلستان از جمله این شورش ها بود که باعث تغییر جامعه ارباب رعیتی اروپا گردید.
هر چند اروپای قرن 14 مستعد ظهور بیماری همه گیری چون طاعون بود و فاجعه ای بزرگ برای اروپا و دنیا بود، اما در نهایت بار دیگر انسان متفکر با گذر از این رکود به شکوفایی عصر رنسانس و نوزایی رسید . طاعون خط پایان قرون وسطی بود و آغاز رنسانس و شکوفایی تفکرات وایده های نو، کشفیات علمی به دور از قید و بند های کلیسا وظهورشاهکارها و خلاقیت های هنری بود.
اکنون که انسان با پشت سر گذاشتن فراز و فرودها به جایگاه کنونی اش در قرن 21 رسیده است بار دیگر با بحرانی جدید به نام کرونا مواجه شده است . شیوع این بیماری وروند پیشروی آن و برخورد دولت ها و مردم با آن یادآور شیوع طاعون است . اما آیا پایان این شیوع و پیامدهای آن نیز مارا به سمت رنسانس دیگری سوق می دهد؟
:منابع
The Black Death, an Unforeseen Exchange: Europe’s Encounter with Pandemic Sparked an Age of Exploration, Camryn Franke.
The Black Death , Victoria Masson, https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofEngland/The-Black-Death/.
Black Death , Mark Cartwright , https://www.ancient.eu/Black_Death/.
